97. stjórnarfundur Suðurlandsskóga haldinn á Selfossi

23. september 2010.

Mættir voru Garðar Hannesson, Agnes Geirdal, Þorbergur Hjalti Jónsson

og Björn B. Jónsson.

1. Formaður setti fund klukkan 15.00.
   1. Fundargerð síðasta fundar samþykkt.

 

1. Umsögn um skýrslu “Skógar og skógrækt – Stefna Íslands, Drög, 7. maí 2010”.

 

Mánudaginn 30. ágúst 2010 barst Suðurlandsskógum til umsagnar frá nefnd um skógræktarstefnu á vegum Umhverfisráðuneytis “Skógar og skógrækt – Stefna Íslands, Drög, 7. maí 2010”. Skjalið eru drög að nýrri opinberri stefnu í skógrækt sem ætlunin er að verði lögð fyrir ríkisstjórn Íslands til samþykktar.

Stefnuskjalið er 27 blaðsíður. Á titilsíðu er auk heitis og dagsetningar getið skýrsluhöfunda og gert ráð fyrir dagsetningu og undirritun ríkisstjórnar Íslands. Á annarri síðu er fyrirsögnin “Auðlind til framtíðar” og ljóð Snorra Hjartarsonar, Inn á græna skóga ásamt stuttum inngangstexta að skjalinu. Þar á eftir er fyrirsögnin “Fylgt úr hlaði” og gert ráð fyrir að ráðherra umhverfismála riti þar inngang að stefnunni. Efnisskrá kemur þar á eftir. Meginmál skýrslunnar skiptist í samantekt (bls. 3-5) og þrjá hluta 1. markmið (bls. 6-8), 2. megináherslur stefnunnar (bls. 8-21), 3. innleiðingu (bls. 21-27).

Stjórn Suðurlandsskóga samþykkti á fundi sínum 2. september að fela Birni B. Jónssyni, framkvæmdastjóra og Þorbergi Hjalta Jónssyni stjórnarmanni að gera úttekt á skýrslunni og taka saman umsög sem yrði síðan til umræðu og afgreiðslu á næsta fundi stjórnar Suðurlandsskóga. Þeir Björn og Þorbergur skiptu með sér verkum þannig að Þorbergur skrifaði fyrsta uppkast og þeir Björn unnu það síðan áfram fyrir stjórnarfundinn.

Stjórn Suðurlandsskóga samþykkir umsögnina eins og hún liggur fyrir  fundinum.

 

Stjórn Suðurlandsskóga fagnar þeirri vinnu sem hafin er við stefnumótun í skógrækt á Íslandi fyrir næst 100 árin, en í þeim frumdrögum sem lögð hafa verið fram til umsagnar má margt á betri veg fara – sjá umsögn Suðurlandsskóga í held sinni á www.sudskogur.is.

Niðurstaða stjórnar Suðurlandsskóga.

Eins og fram kemur í umsögn  Suðurlandsskóga eru margir þættir sem er nauðsynlegt að skoða betur, fella út eða taka inn í skýrsluna. Leggur því stjórn Sls til að skipuð verði ný nefnd hagsmunaðila í skógrækt þar sem skýrslan um framtíðastefnu Íslands í skógrækt verði endursamin. Tekið verði tillit til þeirra umsagna sem liggja fyrir um einstaka liði skógræktarstefnunnar og haft verði fullt samráð við sem flesta sem eiga hagsmuni af skógrækt á Íslandi við gerð stefnunnar.

 

 

1. Starfsmannamál. Framkvæmdastjóri fór yfir breytingar í starfsmannamálum.

 

1. Úrvinnsluverkefni Suðurlandsskóga með Listaháskólanum.

Framkvæmdastjóri ásamt Agnesi Geirdag hafa átt fundi með fulltrúa Listaháskólans, Sigríði  Sigurjónsdóttur prófessor í vöruhönnun,  um úrvinnsluverkefni úr skógarnytjum. Samþykkt hefur verið að nemendahópur undir handleiðslu Sigríðar vinni með Birni og Agnesi ásamt þremur skógarbændum að hönnun á vöru úr skógarnytjum. Varan verður fullhönnuð og tilbúin til markaðsetningar þegar verkefninu líkur í vetur.

Þeir skógarbændur sem þátt taka í verkefninu eru Guðfinnu Eiríksson Galtalæk, Siðríður Jónína Sigurfinnsdóttir Hrosshaga og Hildur María Hilmarsdóttir Spóastöðum.

Stjórn Suðurlandsskóga fagnar þeirri nýbreytni í starfi sem þetta verkefni hefur í för með sér.

1. Leonardonámskeið.

 

Boðað til næsta fundar með dagskrá.

Fundi slitið klukkan 16:30

Bbj

Umsögn stjórnar Suðurlandsskóga við “Skógar og skógrækt – Stefna Íslands, Drög, 7. maí 2010”

 

 

Inngangur

Mánudaginn 30. ágúst 2010 barst Suðurlandsskógum til umsagnar frá nefnd um skógræktarstefnu á vegum Umhverfisráðuneytis “Skógar og skógrækt – Stefna Íslands, Drög, 7. maí 2010”. Skjalið eru drög að nýrri opinberri stefnu í skógrækt sem ætlunin er að verði lögð fyrir ríkisstjórn Íslands til samþykktar.

Stefnuskjalið er 27 blaðsíður. Á titilsíðu er auk heitis og dagsetningar getið skýrsluhöfunda og gert ráð fyrir dagsetningu og undirritun ríkisstjórnar Íslands. Á annarri síðu er fyrirsögnin “Auðlind til framtíðar” og ljóð Snorra Hjartarsonar, Inn á græna skóga ásamt stuttum inngangstexta að skjalinu. Þar á eftir er fyrirsögnin “Fylgt úr hlaði” og gert ráð fyrir að ráðherra umhverfismála riti þar inngang að stefnunni. Efnisskrá kemur þar á eftir. Meginmál skýrslunnar skiptist í samantekt (bls. 3-5) og þrjá hluta 1. markmið (bls. 6-8), 2. megináherslur stefnunnar (bls. 8-21), 3. innleiðingu (bls. 21-27).

Stjórn Suðurlandsskóga fagnar þeirri vinnu sem hafin er við stefnumótun í skógrækt á Íslandi fyrir næst 100 árin, en í þeim frumdrögum sem lögð hafa verið fram til umsagnar má margt á betri veg fara.

 

Almennt um stefnuna

• Stefnuskjalið lýsir skógræktarstefnu um óbreytt umsvif og hlutverk skógræktar á Íslandi út öldina og fram til ársins 2110:
  • Markmið landshlutaverkefna um að 5% láglendis eru færð úr núverandi 40 árum í 100 ár eða til 2110. Það markmið næst með núverandi umsvifum í skógrækt.
  • Sett er markmið um að 10% af yfirborði Íslands skuli þakin birkiskógum og kjarri. Þetta jafngildi þriðjungi láglendis. Stefnan setur ekki fram neitt til að tryggja þessa útbreiðslu. Þótt það sé mjög óljóst mun því vera trúað að sjálfgræðsla birkis muni tryggja þetta markmið (þessi þáttur stefnunnar er falinn almættinu til framkvæmdar).
  • Sú óskýra framtíðarsýn sem sett er fram í skýrslunni gæti allt eins verið lýsing á núverandi skógum og umsvifum í skógrækt.
• Stefnuskjalið er óskýrt skrifað, stíllinn er fráhrindandi og framsetning öll óspennandi.
• Gátlistar með ýmsum atriðum sem tengjast stefnunni eru gagnlegir en ófullgerðir.

 

Um stefnuskjalið

1. Það vantar inngang í stefnuskjalið þar sem kemur fram umboð höfundanna (nefndarinnar) til að setja fram stefnu í skógrækt fyrir Ísland. Í þeim inngangi þarf að koma fram eftirfarandi:
   1. a.      tildrög eða ástæður þess að stefnan var skrifuð,
   2. b.      hver skipaði höfundana til verksins, hvernig og hvenær
   3. c.       hvert var viðfangsefnið og tímamörk samkvæmt skipunarbréfi
   4. d.      hverjir voru skipaðir til verksins og ef mannabreytingar voru á starfstímanum hverjar voru þær
   5. e.       hvernig afmarkaði hópurinn vinnu sína[1]
   6. f.        til hverra leitaði hópurinn um upplýsingar
   7. g.      hvaða greiningarvinnu lét hópurinn vinna til að skýra ákveðna þætti viðfangsefnisins
   8. h.      til hverra leitaði hópurinn eftir tillögum
   9. i.        til hverra leitaði hópurinn eftir athugasemdum við stefnuna eða drög að einstökum þáttum hennar
   10. j.        hvenær fundaði hópurinn og hvernig miðaði verkinu á starfstímanum

 

1. Sjálfbær þróun er leiðarljós skógræktarstefnunnar, kjarni hennar og meginkostur. Tilgangur stefnunnar er að byggja upp skógarauðlind. Stefnan í hnotskurn er sett fram á bls. 2 neðan ljóðs Snorra Hjartarsonar, Inn á græna skóga. Textinn á bls. 2 er eftirfarandi: “Skógar veita okkur margt sem er svo sjálfsagt í okkar daglega lífi að við tökum varla eftir því. Þess vegna er hugtakið auðlind gjarnan notað til að lýsa skógum, afurðum þeirra og gæðum. Hér er mörkuð stefna um áherslur í skógrækt Íslendinga fram eftir 21. öld. Stefnan hefur sjálfbæra þróun að leiðarljósi og felst í því að Íslendingum megi takast að byggja upp skógarauðlind sem þjóni fjölþættum hagrænum, félagslegum og umhverfistengdum markmiðum”. Þetta er að mestu ágætur texti og góð framsetning á kjarna stefnunnar. Þennan kjarna á aðeins að setja fram einu sinni í upphafi stefnuskjalsins. Á textanum þarf að gera eftirfarandi lagfæringar:
   1. a.      Önnur setning málsgreinarinnar (“Þess vegna er hugtakið auðlind gjarnan notað til að lýsa skógum, afurðum þeirra og gæðum”) er óþörf og ekki í röklegum tengslum við fyrstu setninguna sem hún vísar til eða málsgreinina að öðru leyti. Þessari órökvísa málsvörn þess að nota orðið auðlind um skóg á að sleppa!

 

1. b.      Þriðju setninguna þarf að skerpa (“Hér er mörkuð stefna um áherslur í skógrækt Íslendinga fram eftir 21. öld.”). Hún ætti að hljóða svo: “Hér er mörkuð skógræktarstefna Íslendinga á 21. öld. Megináherslur eru lagðar út öldina en nánari markmið sett fram til 2030 og 2050. ” Í þessari breytingu felst töluverð breyting á stefnuskjalinu því þar eru engin markið sett til 2050.

 

1. c.       Lokasetningin er kjarni stefnunnar og megininntak. Hún er endurtekin tvisvar á bls. 3 með lítið eitt frábrugðnu orðalagi og enn einu sinni á bls. 6. Orðalagið er samhljóma á bls. 2, í setningu 2 bls. 3 og á bls. 6. Setningin eins og hún birtist í upphafi 2. málsgreinar bls. 3 er nánast samhljóða en víkur í mikilvægum atriðum frá þríendurteknu útgáfunni. Algengara tilbrigðið (bls. 2, 2. setning 1. málsgreinar bls. 3 og á bls. 6) er eftirfarandi: “Stefnan hefur sjálfbæra þróun að leiðarljósi og felst í því að Íslendingum megi takast að byggja upp, varðveita og nýta skógarauðlind sem þjóni fjölþættum hagrænum, félagslegum og umhverfistengdum markmiðum.” Hitt tilbrigðið (upphaf 2. málsgreinar bls. 3) er eftirfarandi: “Stefnan hefur sjálfbæra þróun að leiðarljósi sem felst í því að Íslendingar ætli að byggja upp og varðveita skógarauðlind sem þjóni fjölþættum hagrænum, félagslegum og umhverfistengdum markmiðum í þágu aukinna lífsgæða og almennrar velferðar.” Í textabrotunum að ofan eru frávik í orðanotkun undirstrikuð. Þótt þessar tvær setningar séu nánast samhljóða er að sönnu blæbrigðamunur á merkingu. Í fyrri setningunni er veik von en lítil tiltrú á árangri “Íslendingum megi takast “ en í seinni setningunni er sæmileg áræðni “Íslendingar ætli”. Síðarnefnda tilbrigðið er alvöru stefna og á að leggja til grundvallar. Viðbótin (“í þágu aukinna lífsgæða og almennrar velferðar.”) er hinn stóri tilgangur sjálfbærrar skógræktar og hefur verið frá því að Hans Carl von Carlowitz setti það meginhlutverk sjálfbærrar skógræktar fram árið 1713 í bók sinni Silvicultura Oeconomica. Þar skrifar hann „Hve hátt listir, vísindi, atvinnuvegir og stofnanir þessara þjóða ná mun velta á því hvernig tekst að vernda og rækta skóga, þannig að þeir gefi stöðugt jafna og sjálfbæra nýtingu, því það er forsenda þess að landið sé byggilegt.“  Þessi samfélagslegi tilgangur sjálfbærrar skógræktar verður að vera yfirlýstur tilgangur skógræktarstefnunnar. Setninguna um sjálfbæra þróun í upphafi 2. málsgreinar bls. 3 verður að leggja sem grundvöll stefnunnar (sjá þó athugasemdir 2e eða neðan).

 

1. d.      Setningin með leiðarljósi og tilgangi stefnunnar í ofangreinum tveimur afbrigðum (sjá lið 2c að ofan) er endurtekinn fjórum sinnum á fyrstu sex blaðsíðum stefnuskjalsins og þar af tvisvar sinnum í samantektinni á bls. 3 og það þótt sá texti sé aðeins fjórar setningar í tveimur málsgreinum. Svona tugga er móðgun við skinsama lesendur og sóun á tíma þeirra. Leiðarljós og tilgang stefnunnar á að setja fram einu sinni og hafa fremst í skjalinu (t.d. á eftir ljóði Snorra Hjartarsonar). Þennan texta á ekki að endurtaka þótt síðar í skjalinu sé vísað til hans í hluta eða heild.

 

1. e.       Hugsunina í setningunni (leiðarljós og tilgangur) má umorða og skerpa á eftirfarandi hátt: “Leiðarljós skógræktarstefnunnar er sjálfbær umhirða og nýting skóganna. Tilgangur stefnunnar er að byggja upp og varðveita skógarauðlind á Íslandi sem skilar fjölþættum gæðum hagrænum, félagslegum og umhverfislegum í þágu  almennrar velferðar og lífsgæða núlifandi og óborinna kynslóða.”

 

1. f.        Í stefnuskjalið vantar tilvísun til viðurkenndrar opinberrar skilgreiningar á sjálfbærri skógrækt (auðlindanýtingu). Neðanmáls á bls. 3 er sagt frá uppruna og sögulegum rótum hugtaksins “sjálfbær þróun”. Þar er réttilega nefnt að þjóðverjinn Hans Carl von Carlowitz notaði fyrstur hugtakið í bók sinni Silvicultura Oeconomica árið 1713. Hann fjallar þar fyrst og fremst um hinn hagræna þátt sjálfbærninnar. Í neðanmálsgreininni er vitnað til skilgreiningar þýska skógfræðingsins Georg Ludwig Hartig á sjálfbærri skógrækt sem birtist árið 1804 í bók hans Anweisung zur Taxation und Beschreigung der Forste. Giessen, Darmstadt. Hartig orðaði hugsunina vel og hún nær yfir hverskonar gæði sem skógurinn skilar. Hann setti sjálfbærni sem leiðarljós Prússnesku skógþjónustunnar þegar hann árið 1811 var skipaður skógræktarstjóri Prússlands. Fagleg arfleifð Hartigs varð mikil og ekki síst sú að sjálfbærni varð og er enn grundvallarhugmynd skógfræðinnar. Skilgreining Hartigs er samt ekki opinber skilgreining á sjálfbærri skógrækt. Evrópuríki og fjölþjóðastofnanir sem mynda skógræktarsamstarf Evrópu “Forest Europe” (hét áður “Ministerial Conference on the Protection of Forests in Europe”) samþykktu og undirrituð skilgreiningu á sjálfbærri skógrækt. Samþykktin var gerð á Helsinkiráðstefnu skógræktarráðherranna árið 1993. Hinn upprunalegi texti er í lið D í RESOLUTION H1 General Guidelines for the Sustainable Management of Forests in Europe. Second Ministerial Conference on the Protection of Forests in Europe 16-17 June 1993, Helsinki/Finland. Samþykktin er þannig: “The Signatory States and the European Community,…D. Agreeing that, for the purposes of this resolution, “sustainable management” means the stewardship and use of forests and forest lands in a way, and at a rate, that maintains their biodiversity, productivity, regeneration capacity, vitality and their potential to fulfil, now and in the future, relevant ecological, economic and social functions, at local, national, and global levels, and that does not cause damage to other ecosystems”. Skilgreininguna (skáletruð að ofan) má þýða þannig: “Sjálfbær skógrækt merkir umhirða og notkun skóga og skógarlands sem hagað er þannig og unnin á þeim hraða sem viðheldur líffræðilegum fjölbreytileika, framleiðni, endurnýjun, þrótti þeirra og getu til að veita, í nútíð og um alla framtíð, vistfræðilega, hagræna og félagslega þjónustu, á staðnum, fyrir þjóðina og heiminn allan, og spillir ekki öðrum vistkerfum.” Íslend er aðili að og þáverandi landbúnaðarráðherra undirritaði samþykktir Helsinkiráðstefnunnar. Aðrar alþjóðastofnanir svo sem Matvæla og landbúnaðarstofnun sameiniðuþjóðanna (FAO) og skógræktarvettvangur sameiniðuþjóðanna (United Nations Forum on Forests) hafa tekið upp skilgreiningu Helsinkisamþykktarinnar. Ofanskráð skilgreining verður því að teljast opinber skilgreining á þessu hugtaki bæði hér á landi og annar staðar á jörðinni. Þessi skilgreining á að vera í stefnuskjalinu ásamt tilvísun til þess að íslensk stjórnvöld hafi undirritað yfirlýsingu um að þetta sé skilgreiningin.

 

1. g.      Í stefnuyfirlýsingunni er notað hugtakið skógarauðlind í víðri merkingu. Í upphafi skjalsins þarf að koma fram skilgreiningu á hugtakinu skógarauðlind eins og það er notað í stefnuskjalinu. Eins og fram kemur í lið 2a eru 1 og 2. setning í stefnutextanum á bls. 2 óhæfar sem skilgreining á hugtakinu. Opinber skilgreining á þessu hugtaki er sennilega ekki til (a.m.k. ekki kunnugt um hana). Hafa mætti eftirfarandi texta sem skilgreiningu hugtaksins í stefnuskjalinu: “Skógarauðlind er hér notað um öll þau gæði sem skógur veitir vistfræðileg, hagræn og félagsleg en óháð því hvort eða hvernig þau eru metin til peningalegs verðs.” Það væri einnig eðlilegt að í meginmáli skjalsins sé skýr umfjöllun um skógarauðlindina og þau gæði sem af henni spretta.

 

1. Í skógræktarstefnunni er sett fram eftirfarandi framtíðarsýn: “Fólk njóti umtalsverðs ávinnings af skógum Íslands og öðrum trjágróðri. Skógarnir breiðast út og verða eðlilegur þáttur í landslaginu. Með virkum hætti verður annast um skóglendin svo óbornar kynslóðir megi njóta þeirra og nýta. Skógarauðlindin verður hluti sjálfbærs atvinnulífs, menningar og umhverfis.“ Tilgangur framtíðarsýnar í texta er að miðla hugsun í senn rökrænt og tilfinningalega þannig að hugurinn skapi sér mynd og þrá eftir markmiðinu. Í huganum er mynd skýrari en texti og þráin knýr okkur að markmiðum. Framtíðarsýn þarf því að vera myndræn og hrífandi. Til að ná þeim áhrifum þarf hún að vera á lipru máli. Framtíðarsýn stefnunnar nær tæplega þessu flugi. Textinn er óljós, stirður og embættislegur. Hve mikið er “umtalsverður ávinningur af skógum landsins og öðrum trjágróðri”? Er núverandi ávinningur ekki umtalsverður? “Með virkum hætti…” er fráhrindandi kanselístíll sem kveikir tæplega hugsjónaglóð. “Skógarauðlindin verður hluti sjálfbærs atvinnulífs, menningar og umhverfis.“ Er hún það ekki núþegar? Þetta er allt loðið og óljóst. Þessi framtíðarsýn er allt eins nútíðarsýn. Í því felst enginn drifkraftur fyrir mannssálir. Þetta er “framtíðarsýn” þeirra sem hafa ekki framtíðarsýn. Þessi framtíðarsýn á ekkert erindi í íslenska skógræktarstefnu. Henni á að sleppa! Framtíðarsýnin sem birtist í “leiðarljósinu” í 2. málsgrein bls. 3. er fullkomin framtíðarsýn, tilgangur og leiðarljós í senn og á að brúkast þannig.

 

1. Það vantar að setja stefnuna í samband við Evrópskar og Norrænar stefnumarkandi yfirlýsingar sem íslensk stjórnvöld hafa undirritað (landbúnaðar- og umhverfisráðherrar). Á bls. 4 er fjallað um tengsl skógræktarstefnunnar við almenn markmið stjórnvalda. Þar segir: “Íslenskra stjórnvöld hafa markað sér stefnu um sjálfbæra þróun. Þar er gert ráð fyrir því að allar þrjár stoðir (hagrænar, félagslegar og umhverfislegar) sjálfbærrar þróunar liggi til grundvallar hverskonar stefnumótunar í samfélaginu.
   Allir þættir þessarar stefnu í skógrækt miða að því að ná þessum opinberu markmiðum og tengjast allir einhverju af hinum þremur stoðum sjálfbærrar þróunar.”  Í þessum texta er hvergi vitnað í heimildir um stefnu stjórnvalda. Ekki er minnst einu orði á tengsl þessarar stefnu við norræna, evrópska eða aðra fjölþjóðlega samvinnu (sjá þó gátlista bls. 7). Ísland hefur undirritað Norrænar stefnuyfirlýsingar um skógrækt (Selfoss- og Nødebo- yfirlýsingar) og allar yfirlýsingar Evrópska skógasamstarfsins (Forest Europe, hét áður Ministerial Conference on the Protection of Forests in Europe). Með undirritun sinni hafa umhverfis- og landbúnaðarráðherrar Íslands lýst því yfir að fyrrnefndar yfirlýsingar séu hluti íslenskrar skógræktarstefnu. Íslensk skógræktarstefna getur ekki litið framhjá þessum stefnumarkandi yfirlýsingum. Ísland er að sönnu ekki lagalega en siðferðilega skuldbundið til að framfylgja þessum yfirlýsingum. Í íslenskri skógræktarstefnu verður að gera grein fyrir því hvaða stöðu þær hafa og sérstaklega rökstyðja stefnuna ef hún víkur frá yfirlýsingunum. Í gátlista á bls. 7 segir: “Stefna í skógrækt samrýmist þeim lögum, reglum og öðrum stefnumarkandi ákvörðunum sem á ýmsan hátt snerta skógræktarmál Íslendinga: (setja upp í skema/mynd)” Í þessum gátlista er getið um: Selfossyfirlýsingu Norrænna skógarmálaráðherra um sjálfbæra skógrækt 2008 og  ályktanir ráðherrafunda um vernd skóga í Evrópu (Forest Europe). Ekki er getið Nødebo-yfirlýsingar. Vegna eðlis þessara samþykkta er engan vegin fullnægjandi að geta þeirra í framhjáhlaupi og hliðstætt við t.d. lýðheilsustefnu og byggðaáætlun. Hér er vert að minna á að það er mjög þröngur hópur sérfræðinga sem veit af þessum yfirlýsingum hvað þá inntaki þeirra eða þýðingu fyrir íslenska skógrækt. Þótt íslensk stjórnvöld séu ekki aðilar að yfirlýsingum um skógrækt á samtalsvettvangi Sameinuðu þjóðanna um skógrækt (Forum on Forests) er nauðsynlegt í stefnuskjali sem þessu að gera grein fyrir því og þeim mun sem er á gildi þeirra yfirlýsinga og fyrrnefndra Norrænna og Evrópskra skógarstefnuyfirlýsinga. Evrópskar og Norrænar skógræktaryfirlýsingar sem Ísland hefur undirritað eru þessar:
   1. a.      Forest Europe (áður nefnt Ministerial Conference on the Protection of Forests in Europe)

• ·        Strasbourg resolution 1990
• Helsinki resolution 1993
• ·        Lisbon resolution 1998
• ·        Vienna resolution 2003
• ·        Warsaw resolution 2007

1. b.      Stefnuyfirlýsingar norrænna skógræktarráðherra

• Nødebo-yfirlýsing 2005
• Selfoss-yfirlýsing 2008

 

1. Það vatnar að setja stefnuna í samhengi við alþjóðlega samninga á sviði umhverfismála og umræðu um skógræktarstefnu á vettvangi Sameiniðuþjóðanna. Umræðuvettvangurinn og samningar eru þessir helstir:
   1. a.      Forum on Forests á vegum Sameiniðuþjóðanna. Hefur gefið út fjölda stefnuyfirlýsinga og leiðbeinandi skjala er varða skógræktarstefnu.
   2. b.      Loftslagssáttmáli Sameiniðuþjóðanna frá 1992
   3. c.       Kyoto-bókunin við Loftslagssáttmáli Sameiniðuþjóðanna frá 1997 ásamt útfærslu skógræktarhlutans af Marakes ráðstefnunni.
   4. d.      Samningurinn um verndun líffræðilegs fjölbreytileika frá 1992
   5. e.       Eyðimerkursamningur Sameiniðuþjóðanna frá 1994

 

1. Í stefnuskjalið vantar greiningu á horfum í skógrækt og samfélagsmálum og þeim leiðum sem fara mætti í skógrækt til að leysa mikilvæg úrlausnarefni íslendinga á 21. öld. Eins og stefnan er nú fram sett er fremur horft til fortíðar en framtíðar (leysa vandamál fortíðarinnar með lausnum fyrri tíma). Lykilatriði sem þarf að greina og leggja til grundvallar:
   1. a.      Orkumál, framboð, verðþróun og áhrif á flutningskostnað, m.a. viðarafurða til og frá landinu.
   2. b.      Spurn eftir skógarafurðum og annarri þjónustu skóganna næstu áratugi á Íslandi og nálægum löndum
   3. c.       Framboð og verðþróun skógarafurða á Íslandi, nálægum löndum og í heiminum.
   4. d.      Loftslagsmál:

• Líklegar loftslagsbreytingar á Íslandi til 2100 og áhrif þeirra á forsendur skógræktar á Íslandi.
• Mótvægisaðgerðir, s.s. binding í skógi og útskipting jarðefnakolefnis fyrir viðarkolefni í iðnaðarferlum (í stefnuskjalinu er nú losaralega er fjallað um þetta í gátlista)

1. e.       Arðsemi skógræktar á Íslandi og áhrif líklegra breytinga á umhverfi, orkumálum og samfélagi á 21. öld á arðsemina.

 

1. Í stefnuskjalið vantar skýra og rökstudda markmiðssetningu þar sem umsvif í skógrækt eru tengd þjónustu við samfélagið. Stefnan þarf að líta fram á veginn og setja magnbundin, rökstudd og tímasett markmið:
   1. a.      Til 2030 (20 ár), nákvæm sundurliðuð markmið á öllum sviðum
   2. b.      Til 2050 (40 ár), meginmarkmið á öllum sviðum
   3. c.       Til 2100 (90 ár), almenn rammamarkmið á meginsviðum.

 

1. Í stefnuskjalinu er aðeins eitt markmið í tveimur liðum að árið 2110 þeki skógur 12% af yfirborði landsins, 10% af flatarmáli landsins (um milljón hektarar) verði birkiskógur en aðrir skógar sem geta haft aðra tegundasamsetningu eftir markmiðum 2% flatarmálsins (um 200 þúsund ha). Vísað er til markmiða laga um landshlutaverkefni í skógrækt um 2% markmiðið en skýrslu nefndar um birkiskóga um 10% takmarkið.
   1. a.      Stefna á að afmarkast af framtíðarsýn íslenskrar skógræktar en ekki takmörkunum augnabliksins. Stefna þarf ekki að afmarkast af gildandi lögum eða áður fram komnum nefndarálitum. Það getur verið hluti stefnu að ákvæði gildandi laga skuli breytt og viðhorfum í niðurstöðum opinberra nefnda hafnað. Stefnumál sem ekki samræmast gildandi lögum verða ekki framkvæmd fyrr en lögum hefur verið breytt. Hvað varðar nefndarálit þá hafa þau ekkert vægi annað en sem skoðun á málinu.
   2. b.      Í lögum um landshlutaverkefni í skógrækt er gert ráð fyrir að 5% af láglendi (2% af yfirborði Íslands) verði skógi þakin á 40 árum. Fjórðungur þess tíma er þegar liðinn. Stefnan færir þetta markmið aftur um 100 ár.
   3. c.       Hvað varðar nefndarálit um birkiskógana þá gerði nefndin sem vann þá skýrslu ekki greinarmun á gamalgrónum náttúruskógi og sjálfsáningu birkis út fyrir eldri skóglendi. En þarna verður að gera skýran greinarmun því gamalgrónu skógar- og kjarrleifarnar falla undir verndarkvæð samningsins um verndun líffræðilegs fjölbreytileika og margskonar stefnumörkunnar þar að lútandi. Sjálfgræðsla birkis er áhugaverð og eftirsóknarverð en er ekki hluti af vistfræðilegri, líffræðilegri eða menningarsögulegri arfleifð íslendinga. Nýgræður birkis út frá eldri skógum hafa gildi að því leyti sem þau styrkja vistfræðilegan fjölbreytileika hinna gömlu skóga. Þær hafa einnig vísindalegt gildi þar sem þar má rannsaka og öðlast skilning á þeim uppbyggingarferlum sem leiða til vistkerfis. En tegundinni birki (Betular pubescens) á ekki að rugla saman við verndun líffræðilegs fjölbreytileika, það eru gamalgrónu skógar- og kjarrleifarnar sem hafa verndargildi. Birkið hefur að öðru leyti gildi eftir því hve vel eiginleikar þess þjóna þeim markmiðum sem ræktun eru sett.
   4. d.      Til hvers þurfa íslendingar að þekja 10% landsins eða um þriðjung láglendis með birki? Þetta eru um ein milljón hektara. Miðað við núverandi loftslag getur birki vaxið á um þriðjungi landsins og 10% markmiðið þýðir að þriðjungur láglendis verði vaxin birkiskógi eða kjarri. Þetta samsvarar um helmingi til fjórðungs af því flatarmáli sem vaxið var birki við landnám. Hvers vegna ættu íslendingar að “endurreisa” allan þann birkiskóg? Til hvers á að nota allt þetta birkiland? Milljón hektara birkiskóglendi myndi óhjákvæmilega rekast á við aðra landnotkun. Ef endurgerð birkiskóga ryður annarri landnotkun úr vegi verður verðmætasköpun skógarins að vera meiri en þeirrar landnotkunar sem víkur af landinu.

 

• Kapítalverðmæti milljón hektara af landi er vart minna en 200 – 500 milljarðar. Hvaða arði skilar landið undir birkikjarrskógi? Hvaða arði gæti það skilað við annars konar skógrækt? Eða með annarri landnotkun? Að taka þriðjung af láglendi Íslands undir birkiskóg sem að sönnu hefur yndisvirði og vistfræðilegt- og umhverfislegt gildi en skilar mjög litlu beinu fjárhagslegu verðmæti verður að réttlæta með miklu samfélagsvirði. Yndis-, vistfræði- og umhverfisvirðið (s.s. CO₂ binding, vatnsmiðlun o.fl.) birkiskógarins umfram annan og fjárhagslega arðasamari skóg verður að vera meira en fjárhagslegur ávinningur af annarskonar og arðsamari skógi. Verðmæti vex með fágæti. Er líklegt að hektaravirði umhverfisupplifunar liðlega 300 þúsund manna þjóðar sé hið sama í 80.000 ha skóglendi (nú) og milljón ha skóglendi sem þekur þriðjung láglendis?

 

• Markmið um stækkun náttúruskóga ættu að miðast við að mynda heillegri svæði, tengja skóglendi í brotum í stærri heildir og stuðla að því að skóglendið myndi eðlilegan jaðar við önnur gróðurlendi, t.d. skógarmörk til fjalla. Það er einnig eðlilegt að í þjóðgörðum og friðlöndum þar sem verndun vistheilda, náttúruminja og landslags er meginviðfangsefni sé eingöngu innlendur birki- og víðigróður ásamt reynivið og eftir atvikum blæösp. En það er ekki sjálfgefið að þessar tegundir þjóni betur þörf íslendinga fyrir aukinn skóg utan friðlanda.

 

• Hafa ber í huga að birki hefur almennt þann eina kost fram yfir margar innfluttar trjátegundir að vera “íslensk” og gamalgróin í landinu. Aðrar tegundir geta þjónað flest öllu vistfræðilegu- og umhverfislegu hlutverki birkisins í skógarvistkerfi en jafnframt skilað verðmætum viðarafla. Við sumar aðstæður og til að þjóna sumum markmiðum er íslenska birkið afburðatré og framar flestu öðru en það gildir ekki almennt um öll markmið.

 

1. e.       Í markmiðinu um 10% birkiþekju og 2% þekju skógar með allan annan tilgang en útbreiðslu íslensks birkis felst óbein en skýr stefnuyfirlýsing. Allur annar skógur en birkiskógur með innlendu birki verði allt að 200.000 ha á 100 árum (2.000 ha skógræðsla á ári). Núverandi umsvif í skóggræðslu með bættri lifun sem er hvort eða er nauðsynleg (úr núverandi 50% í 80-90%) myndu duga til að ná því markmiði. Skógrækt sem raunhæfum þætti í atvinnulífinu er hafnað með þessari takmörkun! Fyrir alvöru skógaratvinnuveg þarf meira og samfelldara land en í þessu markmiði felst. Þessi annar skógur sem ætlað er að verði allt að 200.000 ha er skóglendi til:

• viðarnytja (iðnviður, jólatré, timbur o.fl.),
• útivistar í fjölbreyttu skóglendi líku því sem nú er í Heiðmörk og Kjarnaskógi,
• landgræðslu og jarðvegsverndar með trjátegundum sem ráða vel við sendið og þurrt land s.s. furur,
• skjóls á særokssvæðum með tegundum sem ráð við hafvinda, s.s. sitkagreni.

 

1. f.        Stefna um 2% þekju annars skógar en birkis er stefna um óbreytt umsvif í skógrækta á Íslandi alla þessa öld (sjá 5e að ofan). Í samtölum hefur komið fram að gert er ráð fyrir að sjálfgræðsla birkis s.s. á Skeiðarársandi og víðar þar sem birki breiðist nú út af sjálfsdáðum verði uppistaðan í að ná útbreiðslumarkmiði birkisins 10% af yfirborði landsins. Það er einkennilegt að byggja skógræktarstefnu á trú en ekki aðgerðum. Á þeirri trú að birkið breiðist um landið eins hratt og hópur opinberra starfsmanna í nefnd vonar og trúir. Raunútbreiðslan veltur á fjölmörgum þáttum, veðurfars, landnýtingarákvörðunum s.s. um beit og fleiru sem er utan stefnumörkunarinnar. Það er hugsunarfeill að það geti verið stefna að náttúran áorki einhverju ákveðnu á tilteknum tíma. Stefna snýst um áform manna. Sjálfgræðsla birkis getur verið markmið, en stefnan þarf þá að tryggja að hún verði s.s. um bann við lausagöngu búfjár og örðum aðgerðum sem til þarf. Þess sést ekki stað í þessu stefnuskjali að tryggja eigi á nokkurn hátt að birkið breiðist út eins hratt og vonast er eftir í stefnuskjalinu.

 

1. g.      Ekki kemur fram í skýrslunni hverjir komi til með að setja land undir birkiskóga framtíðarinnar. Það má líta á það sem hálfgera eignaupptöku á landi ef setja á 35% af lálendi undir birkiskóga þar sem ekki er heimilt að nýta stóran hluta þessara svæða þegar birki hefur komið í það. Eru bændur og aðrir almennir landeigendur t.d.  tilbúnir að setja jarðir sýnar undir birkikræðu sem síðan má ekkert hrófla við?

 

1. h.      Í ,,Skógar og skógrækt – stefna Ísland” er stuðst við tillögu nefndar um vernd og endurheimt birkiskóga sem var unnin á vegum Umhverfisráðuneytis.  Þessi birkiskýrsla hefur ekki fengið formlega umsögn hagsmunaaðila. Það er því mjög hæpið að hægt sé að líta á hana sem samþykkta reglugerð eða lög.

 

1. Það vantar umfjöllun og stefnumörkun í viðkvæmum álitamálum er varða skógrækt á Íslandi. Stefna á að vera leiðsögn fyrir starfið. Þessi álitamál eru helst:
   1. a.      Landnotkun, – hvar á að stunda skógrækt:

• Jarðvegur, jarðvegsvernd og skógræðsla á auðnum. Íslensk fokmold er rofgjörn og skógarþekja dregur mikið úr rofhættu einkanlega í brattlendi og þar sem hætta er á öskufall og öskufoki eftir eldgos. Skóggræðsla á rofgjörnum jarðvegi er mikilvæg jarðvegsvernd en getur á sama tíma skilað verðmætum viðarafla. Á láglendi íslends eru víðáttumiklar eyðimerkur. Þessar eyðimerkur má græða skógi sem getur skilað bæði arðbærum viðarafla og óbeinum verðmætum til samfélagsins. Í Selfossyfirlýsing Norrænna skógræktarráðherra er lögð áhersla á að  skógræðsla á eyðimörkum geti í senn verið til umhverfisbóta og framleiðslu viðarafurða. Skógræktarstefna Íslendinga þarf að setja þessa hugsun í forsæti.
• Flutningskostnaður og arðsemi: Á að leggja áherslu á skógrækt þar sem hún skilar mestum arði, þ.e. næst mörkuðum og mannfjölda? Þetta er álitamál sem þarf að taka til meðferðar í stefnunni.
• Önnur landnýting: Hvaða stefnu á skógrækt að taka varðandi aðra landnýtingu s.s. landbúnað, hrossarækt, sumarhúsabyggðir?

1. b.      Notkun innlendra og aðfluttra tegunda trjáa og annars gróðurs í skógrækt. Þetta er djúpstætt deilumá sem verður að taka á í stefnuskjalinu. Skógrækt á Íslandi þarf skýra leiðsögn um hvar, hvenær og hvers vegna.
2. c.       Stöðu og verndun náttúruskóga og kjarrlendis. Stefnu ríkisins í opinberum stuðningi við skógrækt. Til að stefnan geti verið rammi utanum skógræktarstarf verður hún að veita leiðsögn um þetta efni!

 

10.  Í stefnuskjalið vantar skýra sýn á hlutverk skógræktar í þróun íslensk samfélags á 21. öld. Til hvers ætlum við að rækta skóg? Hvaða markmiðum ætlum við að ná?

 

11.  Stefnuskjalið er óskýrt skrifað, stíllinn er fráhrindandi og þreytandi yfirlestar, sami texti og hugsun margendurtekin og textinn  óskýr á köflum.

 

12.   Í skýrslunni er ekki notað hugtakið lögbýli í nytjaskógrækt, heldur talað um ,,bújarðir”. Er þarna á ferðinni ný stefna hverjir megi stunda nytjaskógrækt?

 

13.  Í upphafi skýrslunnar, 1. hluta: Markmið,  er m.a.  talað um að ,,hámarka bindingu kolefnis með skógrækt” sem æskilega útkomu. Miða við efni skýrslunnar og þá stefnu sem þar er fram sett þá stenst þessi framsetning tæplega.

 

14.  Í sama kafla er talin upp lög,  reglugerðir og aðrir stefnumarkandi ákvarðanir í skógrækt. Þessa upptalningu þarf að endurskoða með tilliti til annarra laga og reglugerða sem taka til skógræktarstarfs og eins orkar tvímælis hvort sum skjalanna sem eru upp talin eigi þarna heima.

 

15.  Í kafla 2.  er nefnd binding upp á 4,8 tonn af CO2/ha/ári. Spurningarmerki er sett við þessa bindigetu skóga þar sem birkiskógar verða nær 85% af skógarþekju. Birkiskógar framtíðarinnar verða að taka vel við sér í vexti ef þetta á að nást.

 

16.  Lagt er til í skjalinu að lög um landshlutaverkefnin verði sett undir skógræktarlög, þ.e.a.s. að leggja bændaskógrækt undir S.r. og Umhverfisráðuneytið. Lagt er til að umræða um þennan lið skýrslunnar verði vísað í opna umræðu áður en hún verði lögð til.

 

17.   Lagt er til  í skjalinu að ,,Skógrækt í sátt við umhverfið” verði notað sem leiðbeiningar um nýskógrækt. Þessar leiðbeiningar hafa ekki , eða að litlu leiti, verið aðlagaðar nytjaskógrækt og þarf því að fara fram endurskoðun á leiðbeiningunum og ná sátt um þær áður en þær verða notaðar sem slíkar.

 

18.  Lagt er til í stefnuskjalinu að hrinda í framkvæmd og efla umfangsmikil verkefni í endurreisn skóglendis á auðnum, verkefni á borð við Hekluskóga og fleiri verkefni. Hvað með umfangsmikil verkefni bænda í endurheimt skóga á illa förnu landi hingað til og í framtíðinni?

 

19.  Fram kemur á bls. 25 að framlög nema 97% af stofnkostnaði við skógrækt. Þetta er ekki rétt.  Í reynd er það allt að 97% af kostnaði við fyrirfram samþykktar framkvæmdir.   Mikill  munur þar á.

 

20.  Seinni hlut stefnuskjalsins er skipulegt safn gátlista um ýmsa þætti stefnunnar og innleiðingu hennar. Þeir eru víða gagnlegir og til glöggvunar. Listarnir eru sumstaðar mjög ófullkomnir og minna á punkta af hugarflugsfundum. Hér er ekki gerðar athugasemdir við þessa punkta þar sem stefnunni er áfátt í mun stærri málum en þeim sem snúa að einstökum atriðum í þessum gátlistum eða lagfæringum á ásláttarvillum.

 

21.  Lagt er til í skjalinu að S.r. í samráði við umhverfisráðherra meti þörfina á endurskoðun skógræktarstefnunnar. Þetta er ekki ásættanlegt. Þarna þarf að koma í samráði við hagsmunaaðila í skógrækt og fagráðuneyta.

 

Niðurstaða stjórnar Suðurlandsskóga:

Eins og fram kemur hér að framan í umsögn  Suðurlandsskóga eru margir þættir sem eru nauðsynlegt að skoða betur, fella út eða taka inn í skýrsluna. Leggur því stjórn Sls til að skipuð verði ný nefnd hagsmunaðila í skógrækt þar sem skýrslan um framtíðastefnu Íslands í skógrækt verði endursamin. Tekið verði tillit til þeirra umsagna sem liggja fyrir um einstaka liði skógræktarstefnunnar og haft verði fullt samráð við sem flesta sem eiga hagsmuni af skógrækt á Íslandi við gerð stefnunnar.

 

Stjórn Suðurlandsskóga í september 2010.